Sivrisineklerin odadaki herkesi görmezden gelip tek bir kişiye yönelmesi, uzun yıllardır bir şehir efsanesi ya da kişisel bir yanılgı olarak görülüyordu. Ancak Fransa Kalkınma Araştırmaları Enstitüsü’nden tıbbi entomolog Frederic Simard, bu durumun tamamen bilimsel bir gerçek olduğunu doğruluyor. Sadece yumurta üretebilmek için kana ihtiyaç duyan dişi sivrisinekler, gelişmiş reseptörleri sayesinde adeta birer "kimyasal dedektör" gibi çalışıyor ve kurbanlarını karmaşık duyusal ipuçlarını takip ederek seçiyor.
10 metrelik ölümcül takip planı
İsveçli bilim insanı Rickard Ignell’in yürüttüğü çalışmalar, sivrisineklerin avlarını adım adım nasıl tespit ettiğini gözler önüne seriyor. Bu canlılar, hedef seçerken üç aşamalı bir navigasyon sistemi kullanıyor:
-
Uzak Mesafe (Onlarca Metre): Sivrisinekler, nefesle dışarı verdiğimiz karbondioksiti (CO2) onlarca metre uzaktan bile algılayabiliyor. Bu gaz, sinekler için en temel ve ilk tetikleyici sinyal oluyor.
-
Orta Mesafe (Yaklaşık 10 Metre): Hedefine 10 metre kadar yaklaşan sinek, karbondioksit ile hedefin benzersiz vücut kokusunu birleştirerek yönünü netleştiriyor.
-
Yakın Mesafe (Temas Anı): İyice yaklaştıklarında ise vücut sıcaklığı ve nem oranı, hangi tenin daha cazip olduğunu belirliyor.
Kan grubu efsanesi çürüdü: Asıl suçlu "mantar alkolü"
Kamuoyunda sıkça dile getirilen "Sivrisinekler '0' kan grubunu ya da tatlı kanı sever", "Sarışınları daha çok ısırır" yönündeki iddiaların bilimsel bir temeli olmadığı açıklandı. Frederic Simard, bu tür inanışları destekleyen araştırmaların son derece yetersiz olduğunu; tercihin ten, göz veya saç rengiyle hiçbir ilişkisi bulunmadığını vurguladı.
Asıl belirleyici faktör, insan cildindeki mikrobiyatanın (bakterilerin) ürettiği salgılar. İnsan vücudu 300 ile 1000 arasında farklı kokulu bileşik salgılıyor. Ignell’in sarı humma ve dang humması yayan "Aedes aegypti" türü sineklerle yaptığı laboratuvar testlerinde, sineklerin bu bin bileşikten sadece 27 özel kokuyu algılayabildiği tespit edildi.
En Çok Isırılanların Ortak Özelliği: Sivrisineklerin en çok saldırdığı kişilerin, cilt yağlarının bakteriler tarafından parçalanmasıyla ortaya çıkan "1-octen-3-ol" (mantar alkolü) adlı kimyasal bileşiği diğer insanlara göre çok daha yüksek oranda salgıladığı kanıtlandı. Bu bileşikteki milimetrik bir artış bile sinekleri bir mıknatıs gibi çekmeye yetiyor.
Bira içenler 1,35 kat daha çekici!
Araştırmalardaki bir diğer çarpıcı bulgu ise alkol, özellikle de bira tüketimiyle ilgili. Burkina Faso ve Hollanda'da yapılan bağımsız deneylerde, alkol tüketen gönüllülerin sıtma yayan "Anopheles" sivrisinekleri için açık ara daha cazip hale geldiği saptandı.
Hollanda'da yürütülen çalışmanın verilerine göre, son 24 saat içinde bira içmiş olan kişiler, içmeyenlere kıyasla sivrisineklere 1,35 kat daha çekici geliyor. Bunun nedeni, alkolün vücut sıcaklığını yükseltmesi, nefes alışverişini hızlandırarak karbondioksit çıkışını artırması ve cilt kokusunu sineklerin seveceği şekilde manipüle etmesi olarak açıklanıyor.
Küresel ısınma tehlikeyi büyütüyor
Uzmanlar, iklim değişikliği ve küresel sıcaklık artışları nedeniyle sivrisineklerin yaşam alanlarının hızla genişlediği konusunda uyarıyor. Özellikle Batı Nil, Dang Humması ve Chikungunya virüsü taşıyan Asya Kaplan Sivrisineği gibi tehlikeli türler artık dünyanın hiç görülmemiş yeni bölgelerinde yayılım gösteriyor.
Bilim insanları, sineklerin hedefi olmaktan kaçınmak için şu temel önlemleri öneriyor:
-
Vücudu sıkı sıkıya sarmayan, bol ve açık renkli giysiler tercih edilmeli.
-
Etkinliği kanıtlanmış sinek kovucu (repellent) spreyler ve cibinlikler kullanılmalı.
-
Sineklerin yoğun olduğu akşam saatlerinde ağır yiyeceklerden ve alkol (özellikle bira) tüketiminden kaçınılmalı.
