Küresel enerji koridorlarını tıkayan ve uluslararası güvenlik mimarisini tehdit eden kriz, Pakistan, Katar, Türkiye ve Mısır'ın yürüttüğü yoğun mekik diplomasisiyle resmi bir barış zeminine taşındı. Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, tarafların en üst düzeyde irade göstererek uzlaşma metnini dijital olarak onayladığını duyurdu.
Beyaz Saray, ABD Başkanı Donald Trump’ın metne imza attığını bildirirken, İran Dışişleri Bakanlığı da hem İngilizce hem de Tahran’ın ısrarıyla hazırlanan resmi Farsça metinlerin karşılıklı olarak imzalanarak yürürlüğe girdiğini doğruladı. Bu tarihi gelişmenin ardından, teknik düzeydeki resmi yüz yüze görüşmeler ve imza töreni için 19 Haziran 2026'da İsviçre'de bir araya gelinmesi kararlaştırıldı.
Odak Noktası: Hürmüz Boğazı ve deniz ablukası
Anlaşmanın derhal yürürlüğe girmesiyle birlikte sahada atılacak ilk adımlar küresel piyasalarda (özellikle petrol fiyatlarında) rahatlama dalgası yarattı. İmzalanan protokoller uyarınca:
-
Abluka Kalkıyor: ABD, İran limanlarına yönelik uyguladığı deniz ablukasını derhal gevşetmeye başlayacak ve 30 gün içinde tamamen sonlandıracak. Nihai anlaşmanın ardından da İran yakın çevresindeki askeri güçlerini geri çekecek.
-
Hürmüz Ticarete Açılıyor: İran, Hürmüz Boğazı'nı sivil ve ticari gemilerin geçişi için derhal yeniden açacak. Basra Körfezi'nden Umman Denizi'ne geçecek ticari gemiler 60 gün boyunca ücretsiz ve güvenli bir şekilde seyredebilecek. Teknik engeller ve mayın temizleme çalışmaları 30 gün içinde tamamlanacak.
Nükleer stoklar eriyecek, 300 milyar dolarlık fon kurulacak
Mutabakat metninin en dikkat çekici maddelerinden biri de İran'ın ekonomik olarak yeniden ayağa kaldırılması ve nükleer programın sınırlandırılması oldu.
Ortak mutabakat uyarınca ABD, bölgesel ortaklarıyla birlikte İran'ın yeniden inşası için en az 300 milyar dolar hacminde bir ekonomik kalkınma planı hazırlamayı taahhüt etti. Buna ek olarak, İran'ın uluslararası bankalarda dondurulmuş olan milyarlarca dolarlık fonları serbest bırakılacak.
Buna karşılık İran, nükleer silah edinmeyeceğini ve geliştirmeyeceğini bir kez daha teyit etti. Tahran elindeki yüksek derecede zenginleştirilmiş uranyum stoklarını, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) gözetimi altında yerinde seyreltme (asgari düzeye indirme) yöntemiyle imha etmeyi kabul etti.
İslamabad Mutabakatı'nın 14 kritik maddesi
-
Operasyonların Durdurulması: Lübnan dahil tüm cephelerdeki askeri operasyonlar derhal ve kalıcı olarak sonlandırılacak. Taraflar birbirlerine karşı güç kullanmayacak; Lübnan'ın toprak bütünlüğü güvenceye alınacak.
-
Egemenliğe Saygı: ABD ve İran birbirlerinin egemenliğine, toprak bütünlüğüne saygı gösterecek ve iç işlerine müdahale etmeyecek.
-
60 Günlük Süre: Taraflar en fazla 60 gün içinde nihai barış anlaşmasını müzakere ederek sonuçlandıracak (Süre karşılıklı rızayla uzatılabilir).
-
Deniz Ablukasının Sonu: ABD, deniz ablukasını ve engellemeleri kaldırmaya başlayacak, süreç 30 günde tamamlanacak. Gemi trafiği savaş öncesi hacme kavuşacak. Nihai imzadan 30 gün sonra ABD güçleri İran sınırlarından çekilecek.
-
Güvenli Deniz Geçişi: Ticari gemiler Basra Körfezi ile Umman Denizi arasında 60 gün boyunca ücretsiz ve güvenli geçiş yapacak. İran 30 gün içinde mayın temizliğini bitirecek ve boğaz yönetimi için Umman ile diyalog kuracak.
-
300 Milyar Dolarlık Yatırım: ABD ve bölgesel ortakları, İran'ın yeniden inşası için en az 300 milyar dolarlık kalkınma planı hazırlayacak. Gerekli tüm finansal lisans ve muafiyetler sağlanacak.
-
Yaptırımların Kaldırılması: BMGK, UAEA ve ABD'nin tek taraflı (birincil ve ikincil) tüm yaptırımları, belirlenecek bir takvime göre tamamen kaldırılacak.
-
Nükleer Stokların İmhası: İran nükleer silah geliştirmeyeceğini teyit eder. Zenginleştirilmiş nükleer malzeme stokları UAEA gözetiminde yerinde seyreltilerek çözülecek. Uranyum zenginleştirme sınırları nihai anlaşmada netleşecek.
-
Mevcut Durumun Korunması (Statüko): Nihai imzaya kadar statüko korunacak; İran nükleer programını büyütmeyecek, ABD ise yeni yaptırım uygulamayacak ve bölgeye ek asker göndermeyecek.
-
Petrol İhracatı Muafiyeti: Yaptırımlar tamamen kalkana kadar ABD Hazine Bakanlığı; İran ham petrolü, petrol ürünleri, bankacılık, sigorta ve nakliye işlemleri için derhal muafiyetler (lisanslar) tanıyacak.
-
Dondurulmuş Varlıkların İadesi: İran'ın kısıtlanmış veya dondurulmuş tüm fon ve varlıkları kullanıma açılacak. Transferlerin usulü merkez bankaları tarafından belirlenecek.
-
Yürütme Mekanizması: Mutabakatın uygulanmasını ve gelecekte nihai anlaşmaya uyulup uyulmadığını denetlemek üzere ortak bir yürütme mekanizması kurulacak.
-
Münhasır Müzakereler: Dijital imzanın ardından 1, 4, 5, 10 ve 11. maddelerin uygulanması koşuluyla taraflar doğrudan diğer maddeleri kalıcılaştırmak için masaya oturacak.
-
BMGK Onayı: Ortaya çıkacak olan nihai barış anlaşması, bağlayıcı bir Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararıyla uluslararası alanda onaylanacak.
Türkiye ve arabulucu ülkelere özel teşekkür
Diplomasi zaferinin mimarı olan Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, sürecin bu noktaya gelmesinde büyük pay sahibi olan eş arabulucu Katar liderliğine samimi teşekkürlerini sundu. Şerif ayrıca sürecin tıkanma noktalarında paha biçilemez katkılar sunan ve bölge ülkeleriyle köprü vazifesi gören Türkiye, Suudi Arabistan ve Mısır liderlerine de dünyaya nefes aldıran bu vazgeçilmez rollerinden ötürü derin takdirlerini iletti. Metnin tüm bölge için kalıcı bir refahın ve karşılıklı saygının temeli olmasını diledi.
